De file in je hoofd

“Ik heb toch bijna niets gedaan vandaag?”

Wellicht heb je een boodschap gehaald. Even gebeld. Misschien een afspraak gehad. En toch ben je aan het einde van de dag volledig uitgeput.

Voor veel mensen met hersenletsel, burn-out, langdurige stress of een chronische aandoening is dat een herkenbaar gevoel. Niet omdat ze lui zijn. Niet omdat ze zich aanstellen. Maar omdat hun hersenen harder moeten werken om alle prikkels te verwerken.

Je ziet het niet aan de buitenkant. Maar van binnen kan het voelen alsof er voortdurend file staat.

Wat zijn prikkels eigenlijk?

Prikkels zijn brokjes informatie die binnenkomen via je zintuigen. Externe prikkels: alles wat je ziet, hoort, ruikt, voelt of proeft en interne prikkels: alles wat je denkt en ervaart.

Denk aan:

• geluiden
• licht
• gesprekken
• geuren
• emoties
• pijn
• gedachten
• zorgen
• drukte om je heen

Je hersenen verwerken deze informatie normaal gesproken automatisch.

Het probleem is niet altijd de hoeveelheid prikkels

Veel mensen denken dat overprikkeling ontstaat doordat er meer of teveel prikkels zijn. Dat is niet zo.  

De supermarkt is niet drukker geworden.
Je telefoon gaat niet vaker af.
De televisie maakt niet meer geluid.

Wat verandert, is de hoeveelheid informatie die je hersenen tegelijk kunnen verwerken.

De file-metafoor

Stel je een snelweg voor met vijf rijstroken. Het verkeer rijdt soepel door. Er is voldoende ruimte om alles te verwerken. Maar wat gebeurt er als die vijf rijstroken plotseling worden teruggebracht naar één rijstrook? Dan ontstaat er file. Niet omdat er meer auto’s zijn, maar omdat er minder ruimte is om ze door te laten. Zo werkt het vaak ook bij hersenletsel, burn-out, ziekte of langdurige overbelasting. De prikkels blijven hetzelfde. De verwerkingscapaciteit verandert.

Waarom zelfs leuke dingen energie kosten

Een verjaardag.
Een dagje uit.
Een etentje.
Spelen met je kleinkinderen.

Het zijn allemaal fijne activiteiten. Maar je hersenen maken geen onderscheid tussen leuke en vervelende prikkels als het gaat om verwerking. Ook plezier kost energie. Dat verklaart waarom je na een gezellige middag soms alsnog moet bijkomen.

De onzichtbare kant van overprikkeling

Mensen zien vaak alleen wat je doet. Ze zien dat je boodschappen hebt gedaan, dat je op een verjaardag was. Dat je bent gaan wandelen. Wat ze niet zien, is hoeveel energie het jou heeft gekost. Juist die onzichtbaarheid maakt omgaan met overprikkeling vaak zo lastig.

Toen ik lang geleden aan het bijtrekken was van een hersenontsteking kreeg ik het lieve aanbod om een lang weekend naar een vriendin in Zeeland te komen, dan kon ik lekker uitrusten. Ik kon in die tijd alleen niet langer dan een half uur autorijden. En als het ging regenen was ik direct klaar; heen en weer gaande ruitenwissers trok ik (nog) niet.
Mijn vriendin toonde alle begrip en verzekerde me ervan dat ik na het rijden kon uitrusten. Enfin, je snapt het al; ik ben niet gegaan, een uur tot anderhalf uur autorijden zat destijds nog even niet in mijn mogelijkheden.

Mensen snappen het vaak dus niet. Dat is geen onwil maar mensen hebben hun eigen referentiekader en ze vertrouwen vooral op hun eigen waarneming.

“Je ziet er toch goed uit?”
“Ach we zijn allemaal weleens moe.”

Signalen dat er file ontstaat

Je lichaam geeft heel wat signalen af bij dreigende file, en eerder dan je wellicht denkt. Bijvoorbeeld:

• sneller geïrriteerd raken
• moeite met concentreren
• woorden niet kunnen vinden
• hoofdpijn
• vermoeidheid
• drukte niet meer kunnen verdragen
• emotioneel reageren
• behoefte hebben om je terug te trekken

Dat zijn geen tekenen van zwakte. Het zijn signalen dat de file langer wordt.

Wat helpt?

Je kunt niet alle prikkels vermijden. Dat hoeft ook niet. Wat vaak beter werkt is leren herkennen wanneer de verkeersdrukte toeneemt. Door op tijd rustmomenten in te bouwen voorkom je dat de file volledig vastloopt. Herstel begint niet wanneer je compleet uitgeput bent. Herstel begint wanneer je de eerste signalen leert herkennen.

Van Rotterdam naar Gouda, via Brussel

Overprikkeling gaat niet over te veel willen.
Niet over onvoldoende doorzetten of gebrek aan motivatie. Het gaat vaak over hersenen die harder moeten werken om dezelfde hoeveelheid informatie te verwerken.
Je kan het ook vergelijken met van Rotterdam naar Gouda rijden, via Brussel.

Er komen niet méér prikkels binnen, er is minder ruimte om ze te verwerken. En juist daarom is het zo belangrijk om naar die signalen te luisteren en te leren om ze te herkennen voordat de file in je hoofd volledig vastloopt.

Wil je meer lezen over wat prikkels precies zijn en hoe je hersenen deze verwerken? Lees dan ook mijn artikel over prikkels.